Tekst i zdjęcia: Artur Jablonsczi
Dzãka Teatrowi Zimk dalo sã ùzdrzëc na binie Teatrë Strãnd (Teatr Wybrzeże) biôlégò wieloriba z romanë Hermana Melville’a. Zlapilë gò abò nié? Bëlo baro blëze, le nëkba warô dali. Do pòkùnë swiata!
Moby Dick Hermana Melville’a je jednã z tëch ksążk, jaczé mògÄ… bëc czëtóné na wiele ôrtów. Mógbë chto rzec, że to je pòwiôstka ò wieloribniczim òkrãcë, żëcim marinów ë ò nieùstãplëwim gònienim jich kaptejnë Ahaba za biôÅ‚im kaszalotã. Kò pò richtoscë, na pierszi pòzdrzatk tak je. Blós le chto czëtôl (abò nawet nie czëtôl) tem wié, co w glãbszim znaczenim ten roman to je rozmëszlanie ò czÅ‚owiekù, jegò relacjach ze swiatã, nôtërÄ…, kawlã a samim sobÄ…. Wiele lëdzi ùwôżô, że Moby Dick simbòlizëje wszëtkò to, co przerôstô czlowieka: Bòga, historiã, smierc abò samÄ… krëjamnotã jistnieniô czlowieka.
Adóm Hébel - autor binowi adaptacëji „Moby Dick’a" ë reżiséra szpëtôklu - razã z aktorama Teatrë Zimk Teater Zymk pòdjãnë sã pòprôwdze trudni robòtë, czédë so ùdbalë przëniesc tÄ… òpòwiedniã (òpòwiednia = mit) w swiat kaszëbsczégò jãzëka. Pòdlug mie - chterën òbezdrzôl nen òbrôzk na binie Stôrô Aptéka w Teatrze Strãnd (Teatr Wybrzeże) w GduÅ„skù 8 czerwca 2026 r. - nen ùtaleÅ„towóni performer i cali karno tÄ… razÄ… nie dwignãno do kùÅ„ca materie z jakÄ… sã zmierzëlo.
Jô dosc chùtkò bél ùstali (tak gôdajÄ… kanadczi Kaszëbi czédë sã zmãczÄ…) chaosã, jaczi - w towarzëstwie trzôskù (krzikaniô, rzucaniô scenicznima zachama) - nie schôdôl z binë przez wnetka póltora gòdzënë. To òn zaslonil wszelëjaczi próbë pòkôzaniô niszczÄ…ci mòcë òbsesje kaptejne Ahaba ë pògòdzeniô sã Ismaela z lëdzczim kawlã. To òn nie dôl zmerkac dze bë mialë bëc greÅ„ce czlowieczégò doznaniô. Ten òbarchniali chaos nie chcôl dac pòznac nëch lëdzi różnëch nôrodnosców, wiarów, jãzëków a kulturów, ti zalodżi żôglówca Pequod, jakno malégò òbrôzkù cali lëdzkòscë. Òn, ten niekara chaos, nie dôl sã przebic òstrzédze przed czlowieczim przëswiôdczenim, że wszëtkò mòżemë miec pòd naszÄ… kòÅ„trolÄ….
Adóm Hébel broni sã tlomaczÄ…cë, że takô òd pòczÄ…tkù bëla kòncepcëjô:
„Pòkrok chaòsu w drëdżi pòÅ‚owie szpëtôklu béÅ‚ zgódny z naszim zamëszlenim. To je Minotaùrów labiriÅ„t, w jaczim chce sã zatacëc zrodzonÄ… z łżélstwa bestiã, a kòżdi krok wëkònóny pò tim grzechù gùbi czÅ‚owieka jesz barżi. Jak sã wzérô na to, co dzysdniowi Ahabòwie robiÄ… z naszim swiatã, to jô so nie wëòbrôżóm tegò pòkazac jinaczi jak przez roscÄ…cy chaòs."
Szymon Grot, gazétnik pòrtalu www.gdaÅ„sk.pl w swòji recenzëji téż dotikô ti sprawë:
„Dopiérze na kùÅ„cu wdzar sã w to wszëtkò jaczis chaos. Jeżlë mòżna cos zarzucëc temù przedstôwienimù, to prôwdzëwie kùÅ„c béÅ‚ trochã za baro chaotyczny, a niechtërne akcentë mògÅ‚ë bëc jinaczi rozÅ‚ożoné. Z drëdżi stronë – cãżkò bë bëÅ‚o to òsignÄ…c, majÄ…cë leno sztërëch aktorów w caÅ‚im szpëtôklu."
Bògùmile Cirocczi, òbzérniczcë szpëtôklu, jednakò to nié blós nie przëszkôdzalo, le bëlo dobrÄ… decizëjÄ… reżiséra:
„Dlô miã prawie ten chaòs i krzik wërôżôÅ‚ nôlepi bùÅ„t procëm... chaòsowi, namienieniu, lëdzczim kawlóm, wiedno lëchim wëbòróm itp. Jak w żëcym na tim tu swiece: (za) chùtkò, (za) gÅ‚osno, (za) baro bòli..."
W żëcim, na binie... do mie to je tegò chaosë za wiele… A jeżlë ju, to jem dbë, co nót je nad tim chaosa përznã lepi reżiserskò panowac. Je to do zrobieniô w pòstãpnich pòkôzënkach, jaczé na zicher mdÄ…, bò je jesz wiele lëdzi, co rôd taczi teater òbezdrzÄ….
Widzalo mie sã w Zimkòwim ùjãcim, jak prosti zachë, sprzãtë a simbòlë, mògÄ… bëc wëzwëskóné dlô pòdskaceniô naji wëòbraznie. Ne wùziczi do wòżeniô wôrów w magazinach, krómach, slôdë w restaùrantach, jakno bôtë wieloribników bëlë w pÄ…kt! Ne ruchë jakbë paczënamë! A jesz trap(ë) jaczi rôz bél wôltôrzã, rôz stolã w karczmie, cobë za sztót robic za marë, abò klôtkã, a téj zôs za òdpùstowi feretrón! Zó to nôleżą sã wiôldzé brawa! Jistno za ruchna w jaczi aktorze sã przezeblekalë! Jesz lefórczi! Të bëlë ale dobri.
Gra aktorskô téż zaslugùje na pòdsztrichniãcé. Kòżden z sztërzech aktorów wchôdôl w wiele ról i robil to z wiôldżim wëczëcim. Na apartné slowa ùznaniô zaslużil, pòlÅ‚ug mie, Patrik Mùdlawa, jaczi grôl m.jin. rolã òkrãtowégò knôpa Pipa. Jego gra bëla fùl emòcjów i wrażlëwòtë, a pòstacëjô Pipa, miédzë szalenstwã a glãbòczim pòznanim, òstala przez niegò pòkôzónô w spòsób baro przekònëwajÄ…ci. W jegò interpretacëji bëlo widzec jistno dzecnÄ… niedowinnosc, jak téż tragiczné doswiôdczenié czlowieka, chterën zdrzôl w twôrz bezmiarowi mòrza i gwôsnégò losë.
Czegò mie zafélalo, to wmikniãcô w rëbacczi jãzëk. To bë mòglo nen ùniwersalni roman ùczënic përznã barżi kaszëbsczim. Chòcbë w tim môlu, dze je gôdka ò tim, chto kòlé mô dostac z wieloribniczégò òkrãtu: marina, gdowa… Pò rëbackù to sã naziwô “dzelëc partë”, “dostac part”. To nie wëbrzmialo, tak jak wiele jinkszich znanków rëbacczégò swiata.
Je wiedzec, że „Moby Dick" Hermana Melville’a mòże téż bëc jinterpretowóni jak pòwiôstka ò tim, że nié wszëtkò, co nas spòtikô, mùszi miec szëk, jaczi mòżemë do kùÅ„ca pòjÄ…c. Czasã mÄ…drosc nie pòlégô na dobëcim, ale na przëjãcim krëjamnotë swiata… Dzãka Teatrowi Zimk jô ùzdrzôl biôlégò wieloriba, le że ten zôs dzes ùcek, co kôże nama, Kaszëbóm, nëkac za nim dali. Dërch dali.
Szpëtôczel „Moby Dick” òstôl pòkôzóni w Teatrze Strãnd (Wybrzeże) na GduÅ„sczich Dniach Kaszëbsczich 2026.